Gelo tiştên li Rojava rûdayî encamên têkçûna paradîgmaya Evdila Ocalan in?

Pevçûnên li Rojava di Çileya 2026 an de nîqaşeke piralî li ser wate û rêça Têkoşîna Neteweyî ya Kurd û ber bi ku ve biçin, derxist holê. Rojava ne tenê ji bo hemû Kurdan, lê di heman demê de ji bo Rojhilata Navîn û heta cîhanê jî xwe wekî modelek pêşkêş kir. Li Rojava, pergalek paralel bi paradîgmaya Demokratîk-Ekolojîk-Rizgariya Zayendî ya Evdila Ocalan re hate avakirin, ku têgehên wekî Modernîteya Demokratîk, Neteweya Demokratîk, Konfederalîzma Demokratîk, rêxistina dij-dewlet û Biratiya Gelan dihewîne. Ev pergal bi rêya sepandinên pratîkî yên wekî Kanton û Xweseriya Demokratîk hate bicîhanîn.

Qadên sepandina paradîgmaya Ocalan

Piştî ku Ocalan di sala 1999 an de çû Tirkiyê, guhûrînek çêkir, ragihand ku ew têgeha bê dewletîyê, li ser PKK ê, kadroyên wê û girseyan li dora sepand.  PKK ê ev sîstem li Bakurê Kurdistanê, li deverên ku ew jê re dibêje Herêmên Parastina Medya li Başûrê Kurdistanê ku ji Behdîna heta Qendîlê dirêj dibin, li Kampa Penaberan a Mexmûrê, û di dawiyê de li Rojava, bicîh kir. Dema ku mirov li van çar deverên sereke yên sepandinê dinêre, eşkere ye ku Kurd li herêman jî wêraniyek mezin dijîn. Bi hezaran kes li kampa Mexmûrê wekî amûrekî bazirganî têne girtin, mîna sermayeyê di destê PKK û Ocalan de. Ji aliyê din ve, Bakurê Kurdistanê ji 26 sal berê nûke bêtir asîmîle bûye; temenê karanîna madeyên hişber li bajarên Kurdan daketiye asta dibistana navîn; mirov ji berê ne bextewartir û ne jî azadtir in; û piştî xendekan, şikestinek çêbû, bêyî kesên serbixwe an azad-fikir; yên ku teslîmî PKK ê nebin nikarin pêş bikevin. Herêmên ku PKK jê re dibêje Herêmên Parastina Medyayê bi tevahî radestî dewleta Tirk kirin. Bi kurtasî, paradîgmaya 26 salî ya Ocalan ne tenê ji bo Rojava, ji bo hemî deverên xebata PKK ê wêranî aniye.

Ceribandina paradîgmayê û demokrasiyê li Rojava

Di rastiyê de, rewş ev bû, lê PKK xwedî hêzek propagandayê yê mezin e. Wêneyek hat afirandin ku tê de aliyên eklektîk ên paradîgmaya Ocalan, ku ne li gorî rastiyên Rojhilata Navîn û siyasetê bûn, bi pakêtan hatin kamuflajkirin. Û Rojava, bi taybetî, ji bo vê yekê bû navendek girîng. Ew gihîşt astekê ku heta li Başûrê Kurdistanê jî, hin rewşenbîr derketin û gotin, “Divê em wekî Rojava werin avakirin,” û heyraniya xwe ji bo pergalê anîn ziman. Heta di demekê de li Silêmaniyê jî hewldanek hebû ku “xweseriya demokratîk were ragihandin”.

Di paradîgmaya Ocalan de, her têgeh bi zêdekirina peyva demokrasiyê li ber wê tê danîn. Lêbelê, di rastiyê de, li cihê ku PKK lê hebe, demokrasî tune. Li bernameyên televîzyona PKK binêrin; her kesê ku beşdar dibe endamê PKK ne. Û ew hemî dibêjin ku em tevlî axitvanên berîya xwe dibin. Dû re, ew bi hev re bi daxuyaniyên KCK an PKK re li hev dikin, û PKK û KCK bi gotinên serokatiyê re li hev dikin. Yanî, nîqaş tune ye, fikrên cuda nîne. Tenê zincîreke îtaatê heye. Rojava nîşaneya vê yekê bû.

Tiştê ku li Rojava pêkhatî sîstemeke “yek-partî, yek-serok, yek-îdeolojî” bû. Kesekî ku Ocalan wekî serok nabîne, nikare li Rojava bibe mamosteyê zanîngehê, lê kesekî ku Barzanîyan rexne dike dikare li Duhokê mamoste be.

Li pişt sîstema demokratîk a ku di medyayê de li Rojava hatibû nîşandan, sîstemek paralel hebû ku ji hêla kadroyên PKK ê ve dihat birêvebirin. Talîmatên ku ji Îmraliyê ber bi Qendîlê û ji Qendîlê ber bi Rojava ve dihatin şandin, tenê ji hêla kesekî ji raya giştî ve ku wekî pêşeng kar dikir, li ser TV yê ji raya giştî re dihatin ragihandin. Piştre raya li ser gel dihat sepandin û bîaat kirin. Bi kurtasî, li Rojava sîstemek cuda ji yên cîhanê û Rojhilata Navîn bi giştî tunebû. Rojava sîstemekî pkk ê bû; şaş e ku mirov wê sîstemê bi demokrasiya Ewropî re jî berawird bike. Sîstema Rojava curekî sîstema Baas a Ereb û sîstema Ayetullah a li Îranê bû.

Mejiyê mirovan hez tiştên nû biceribînê dike; çi xwarin, cil, têgeh û hwd. Tiştê nû dixwaze. Bi taybetî li cîhek wekî Rojhilata Navîn, ku hilberîna rewşenbîrî qels e, sîstema fikrî ya eklektîk û nerealîst a Ocalan, ku ji anarşîstên mîna Murray Bookchin hatî berhev kirin, bi propagandaya bihêz re, li ser Rojava hat sepandin.

Dewleta Îraq, Îran û Tirkiyê piştgirî dan paradîgmaya Ocalan

Bê guman, hêza medyayê û propagandaya PKK ê di biriqandina fikrên Ocalan de rolek lîst. Lê belê hêzên kolonyal jî piştgirîya fikren Ocalan dikirin. Ji ber ku van dewletan, ku bi dagirkirina Kurdistanê bo sedsalekê xurttir bûbûn, wan fikrên Ocalan ên ne kûrdistanî bê zirar didîtin. Bo nimûne, Îranê piştgirî da belavkirina parêznameyên Ocalan bi Farisî û Soranî çap bikin. Rejîma Şîe ya Iraqê piştgirîya darayî da konferans û semînerên li ser fikrên Evdila Ocalan li Bexdayê.

Helwesta Tirkiyeyê mijarek pir dirêj e. Ji ber ku, di rastiyê de, mafê îdeolojiya Ocalan aîdî Tirkiyê ye. Bê şik, çawa Ocalan, ku qet îngilîzî nizanibû, ji pirtûkên îngilîzî yên Bookchin sûd wergirt, bi hevkarîya Tirkiyê bû. Ji ber ku neteweperestiya Kurd a bilindbûyî û xwesteka Kurdan a ji bo dewletbûnê divê pêşî ji hêla îdeolojîk ve bihata têkbirin.

Ji wê gavê û pê ve, derfet ji Ocalan re hat dayîn ku pêşî PKK û dû re jî Kurdan biguherîne. Piştî sala 1999 an, Ocalan kadroyên ku ji bo avakirina Kurdistanek serbixwe û yekgirtî çûne çiyayan ber bi rêyek îdeolojîk a cûda ve bir. Mînak, pirtûkên li ser mîtolojiya Hindî û xwedawendên Yewnanî bûn ferhenga kadroyên PKK ê. Di PKK ê de, kesek ku mîtolojî nizanibû nikaribû bibe kadroyek pêşenk. Tevgera rizgariya neteweyî ya Kurd pêşî di şexsê kadroyên PKK ê de hate qelskirin. Gav bi gav, Kurd bi rêya mîtolojî û felsefeyê ji doza wan ya neteweyî hatin dûrxistin.

Paradîgmaya Ocalan projeya apolîtîk û otoasîmîlasyona Kurdan

Apolîtîzebûn di rastiyê de qutbûne ji dînamîkên sereke yên rastiya siyasî û jiyana rojane ye. Ji perspektîfa zanista siyasî ve, “depolîtîzekirin” tê wateya dûrxistina daxwazên siyasî yên netewî ji hêz, serwerî û biryardanê dûrxistin û bi planên xeyalî ve mişûlkirin. Yanî, daxwaz têne kêmkirin bo lihevhatin, entegrasyon û vegotinê, di dawiyê de dibin sedema asîmîlasyon û helîyana di nava sîstema dijminî de.

Encamên depolîtîzekirinê ji bo gelekî wekî Kurdan, ku ji bo hebûna xwe têdikoşin, nasnameya wan nayê destnîşankirin, mafên wan ên neteweyî bi qanûnî nayên naskirin, beşek girîng ji wan di sedsala dawî de asîmîle bûne, û erdnîgariya wan bi rêya gurankarîya demografik hatîye dagirkirin encamên pir dijwar derxistine holê. Bi taybetî depolîtîzekirina Kurdan wekî tevgerek girseyî û wekî îdeolojiyek siyasî bi mirin û tunekirinê re hevwate ye.

Mafê Dewletbûnê yê Kurdan û Ocalan

Ji perspektîfa rastiya siyasî ya heyî, dibe ku nîqaşbar be ka gelo “Niha Kurd şert û mercên avakirina dewletek serbixwe nînin” û çareseriyên demkî dikarin werin nîqaşkirin. Lêbelê, paradîgmaya Ocalan vê yekê jî nabêje. Bi rastî, Ocalan daxuyaniyên wekî “Heke dewletek serbixwe li ser tepsiyeke zêrî pêşkêşî me bikin jî, em ê red bikin” daye.

26 sal in, PKK ji girseya xwe re dibêje, “Dewletbûn xirab e; paradîgmaya Serok Apo ji dewletbûnê çêtir e.” Paradîgmaya Ocalan çi dibêje? “Rizgariya jinan, pergala komun, biratiya gelan, hwd.” Lêbelê, divê Kurd di warên ku bingeha pergala siyasî ya cîhanê pêk tînin de xwedî mafên bingehîn û wekî mafê diyarkirina xweseriyê, mafê serweriyê li ser axa xwe, mafê ziman û çanda xwe, mafê hilbijartina şêweya xwe ya hikûmetê, û mafên aborî be.

PKK Kurdan wekî neteweyek pênase nake û li dijî vê pênaseyek derdikeve. Kurd her tişt in, lê ew ne neteweyek in. Ger hûn bala xwe bidinê, PKK nabêje “neteweya Kurd”, dibêje “gelê Kurd”. Yanî, ew hebûna neteweyî ya Kurdan înkar dike. Niha, pergala siyasî ya cîhanê li dora netewe û dewletan avabûye. Ji ber vê yekê, heke hûn xwediyê van her du tiştan nebin, hûn nikarin di pergalê de xwe bi cih bikin. Ji ber vê sedemê, ji bo Kurdan pejirandina têgehên wekî ekolojî, femînîzm û biratiya gelan mîna kesekî birçî ye ku di bin gefa mirinê de hewl dide fêrî leyîza baletê bibe… Ocalan bi vî şêwazî sivikîyê bi eqlê Kurdan dike.

Di Encam de

Ma em dikarin bibêjin ku “paradigmaya Ocalan li Rojava îflas kirî ye”? Ji vê perspektîfê, bersiv dikare wiha were dayîn: Paradigmaya Ocalan bi bingehîn li ser têkbirina Kurdan li hember pergala cîhanî hatiye avakirin. Yanî, paradigmaya Ocalan paradigmayek ji bo îflaskirina sîyasî-îdarî a Kurdan e. Û di rastiyê de, ew bûye sedema têkçûna Rojava.

Wekî paradigma, ew di çavê gelê Kurd de ketiye; ew têk çûye. Lêbelê, hîn jî pergalek navneteweyî ya dijî-kurd heye ku piştgiriyê dide vê paradigmaya wêrankar. Û ne xelet e ku mirov texmîn bike ku ev pergal dê paradîgmaya Ocalan bêtir xemilîne-kemilîne û pêşkêşî Kurdan bike. Erka sereke li vir ew e ku rewşenbîrên Kurd eşkere bikin ku ev paradigma, ji bo têkbirina mafên Neteweyî û Kurdan bike duvikê sîstemên dagirker hatiye ava kirin.