Serokê YNKê Bafil Talabanî duh êvarê daxuyaniyek da û got: “Wekî YNK, em qeydkirina Parlamentoya Kurdistanê nas nakin û ji hikûmetê vedikişin.” Çavkanî diyar dikin ku daxuyaniya Talabanî di hevdîtina 15ê Îlonê de li Tehranê bi Mihemed Qalibaf re hatiye girtin. Her wiha îdiayên heyî destnîşan dikin ku Qalibaf du roj berî hilbijartinên parlamentoyê bi dizî serdana Bexdayê kiriye û ji bilî Bafil Talabanî bi hin siyasetmedarên Iraqî re jî civiyaye.
Daxuyaniya Bafil Talabanî piştî hilbijartina Parlamentoya Kurdistanê hat dayîn. Tê payîn ku YNK beşdarî civînê bibe û berê namzetên xwe ji bo serokatiya parlamentoyê û serokê dîwanê diyar kiribûn. Lê belê 24 demjimêr berî rûniştinê, YNKê ragihand ku ew ê beşdarî civînê nebin. Di 4ê Cotmehê de, Parlamentoya Kurdistanê bêyî YNKê civiya û rêjeya yasayî (quorum) bi dest xist. Di civînê de, ku 52 parlementer amade bûn, Serokatiya Parlamentoyê hat hilbijartin.
Gelo Bafil Talabanî li gorî daxwaza aliyên Iraqî tevdigere?
Piştî hilbijartinê, serokê YNKê Bafil Talabanî vekişîna xwe ji hikûmetê ragihand û daxuyaniyên derbarê veqetandina Silêmanî û Helebçeyê ji Herêma Kurdistanê dan, ku bi vî rengî rasterast piştgirî da rejîma Şîe ya li Bexdayê. Li gorî pêşketinên siyasî, armanca Talabanî ew e ku “hevalbendên xwe seferber bike da ku zextê li Bexdayê bikin ku parlamentoyê pesend neke û Herêma Kurdistanê hilweşîne.”
Bê guman, eger ev armanc pêk neyên, wê demê Silêmanî dê xweseriya xwe îlan bike; ev jî tê wateya avabûna hikûmeteke dualî.
Li gorî analîzên siyasî, Îran li pişt daxuyaniya Bafil Talabanî ye. Çavkanî destnîşan dikin ku ev biryar di dema serdana Bafil Talabanî ya ji bo Tehranê de, di 15ê Îlonê de hatiye girtin. Bafil Talabanî di 15ê Îlonê de serdana Tehranê kiribû û bi rayedarên Îranî re hevdîtin pêk anîbûn. Di nav kesên ku ew bi wan re civiya de, Serokê Parlamentoya Îranê Mihemed Qalibaf jî hebû.
Qalibaf kesayetiyekî girîng e di nava siyaseta Îranê de. Ji bilî erka xwe ya fermî, ew wekî rûyê dewleta kûr a Îranê tê naskirin. Gelek derdor bawer dikin ku piştî mirina Qasim Silêmanî, karûbarên Iraq û Herêma Kurdistanê radestî Qalibaf hatine kirin. Ji ber vê yekê, îdiayên girîng hene ku daxuyaniya Bafil Talabanî ya ku “Herêma Kurdistanê xistiye xeterê”, rasterast di hevdîtina wî ya bi Qalibaf re hatiye plankirin.
Siyasetmedarê Ehwazî: Daxuyaniya Bafil Talabanî ne bêaqilbûna Qalibaf e
Hafiz Fazelî, ku wekî siyasetmedarekî ji Ehwazê û pisporekî di karûbarên Iraq û Îranê de tê naskirin, derbarê vê mijarê de got: “Daxuyaniyên Bafil Talabanî ji aliyê derdorên siyasî yên nêzîkî Îranê ve li Iraqê bi keyfxweşî tên pêşwazîkirin.”
Fazelî pirsî: “Rastiya ku ev pêşketin bi rêwîtî û hevdîtinên rayedarên payebilind ên Komara Îslamî ya Îranê re hevdem in, gumanên cidî li ser rol û armancên Tehranê di nava pêşketinên siyasî yên li Iraqê de çêdikin. Ma ev kiryar tenê pirsên siruştî û navxweyî ne, an siyaseteke hesabkirî ye ku armanc dike bûyeran tevlîhev bike, berjewendiyên Îranê biparêze, Kurdistanê ji holê rake û desthilatê li Bexdayê navendî bike?”
Fazelî her wiha anî ziman: “Di van pêşketinan de ne mimkûn e ku mirov şopên polîtîkayên destwerdanê yên Tehranê paşguh bike. Ezmûna herêmî nîşan dide ku li her derê berfirehxwazî û destwerdanên Îranê hebin, nakokiyên navxweyî û şikestinên siyasî jî li wir zêde dibin.” Di dawiyê de Fazelî got: “Li her derê ku hûn şopekî ji krîz, cudaxwazî, terorîzm û kaosê li Rojhilata Navîn bibînin, bizanin ku Îraniyek an di demên berê de li wir bûye an jî heta niha li wir e.”
Zengene: YNKê di nava 24 saetan de biryara xwe guhert
Muhammed Zengene, endamê PDKê ku beşdarî bernameyeke televîzyona El Ahad bûbû (televîzyonek ku bi hevaltiya xwe ya bi Şîeyan re tê naskirin), diyar kir ku “li pişt daxuyaniya YNKê hevdîtina bi Qalibaf re heye.”
Zengene da diyarkirin ku YNKê heta 48 saetan beriya civîna parlamentoyê bi germî nêzîkî kombûnê dibû, lê di deqîqeya dawî de ramanê xwe guhert û ev yek ji ber hevdîtina veşartî ya Bafil Talabanî bû. Zengene diyar kir ku agahiyên nepenî destnîşan dikin ku Qalibaf serdaneke veşartî kiriye Bexdayê, li wir bi hin aliyên siyasî re civiyaye û dîsa bi Bafil Talabanî re axiviye. Zengene got ku YNK di du salên borî de bi berdewamî hêvî dida lê bi awayekî stratejîk aliyan mijûl dikir, û niha bi tevahî vekişiyaye. Wî her wiha da xuyakirin ku Bafil Talabanî siyaseteke xweserîxwazî dimeşîne û ev yek zirarê dide tevahiya gelê Kurd.
Gelo PDKê parlamento ji bo têkbirina lîstikê civand?
Bafil Talabanî di gelek qonaxan de wekî aktorê ku rê li ber civîna parlamentoyê girt, derket pêş. Di hilbijartinê de YNKê 23 kursî û PDKê jî 39 kursî bi dest xistin. Tevî encamên hilbijartinê, YNKê daxwaza parvekirina desthilatê bi rêjeya 50 bi 50 kir û kursiyên sereke yên wekî Wezareta Navxwe û saziyên ewlehiyê xwestin. Pir eşkere bû ku daxwazên YNKê ji aliyê pêkhateyên din ve dihatin redkirin.
Israra YNKê li ser daxwazên xwe yên li derveyî encamên dengdanê, bêyî ku gavekê paşve biavêje, bêtir hewldanek bû ji bo dirêjkirin û têkbirina pêvajoyê. Lê belê ti carî pirên danûstandinê bi tevahî nehatin hilweşandin û pêvajo hat domandin. Daneyên siyasî nîşan didin ku ev helwesta YNKê tenê ji bo sekinandin û mijûlkirina aliyan bû. Tevî vê yekê jî, gavên Bafil Talabanî yên ber bi avakirina îdareyeke cuda ve, hewldana kontrolkirina Silêmanî û Helebçeyê û qutkirina wan ji Hewlêrê didome.
Plana xweseriyê ya YNKê ne nû ye…
Destûra Bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê wekî herêmek federal nas dike. Ji ber vê yekê, eger Iraqê bixwesta jî, ji ber astengiyên destûrî nikaribû vê pêngavê bi hêsanî bavêje. Lê belê, piştî bûyerên 16ê Termehê yên Kerkûkê, serdemeke nû li Iraqê dest pê kir. Armanca vê serdemê ew bû ku di nava Kurdistanê de dabeşbûnek siyasî çêbike, Hikûmeta Herêmê bêbandor bike û statuya wê kêm bike. Plana xweseriyê ya YNKê tam bi vê pêvajoyê re hevaheng e.
Di sala 2017an de, Encûmena Parêzgeha Silêmaniyê “projeyek xweseriyê” amade kiribû. Di Gulana 2020an de jî daxwazek ji bo avakirina “komîsyonekê ji bo nîqaşkirina projeya xweseriyê” hatibû kirin. Di rastiyê de, ragihandina “vekişîna ji hikûmetê” ya Bafil Talabanî di 5ê Cotmeha 2026an de û biryara wî ya veşartî ya “îlankirina xweseriyê”, berdewamiya wê hewldana cudaxwaz a sala 2017an e.
Gelek derdorên siyasî li ser wê yekê hemfikr in ku dewleta Îranê û rejîma Şîe ya li Iraqê li pişt vê biryarê ne. Niha, hewldanên YNKê yên ji bo lawazkirina hikûmeta li Hewlêrê, bi taybetî di demekê de ku têkiliyên bi Tirkiyê re ber bi asayîbûnê ve diçin, nîşan dide ku ev pêngaveke piralî û bi plan e.
Bi berçavgirtina hemû daneyên siyasî, diyar e ku hewldanên YNKê yên ji bo lawazkirina Herêma Kurdistanê û veguherandina wê bo pergala herêmên cودа (dualî), tiştekî nû nîne. Ev planeke gelekî xeternak e ku ji aliyê eniyeke dij-Kurd ve tê birêvebirin û divê hemû aliyên welatparêz li hemberî wê bi hişyarî tevbigerin.
