25ê Îlona 2017an, yek ji rojên werçerxê yên herî krîtîk di dîroka siyasî ya Kurdan de bû. Ev gav gaveke stratejîk bû ku dikaribû bibe sedema hilweşandina tevahî ya sîstema statûya heyî ya ku Kurd li Lozanê paşguh dikirin, û dikaribû hevsengiya jeopolîtîk a li Rojhilata Navîn bi berjewendiya Kurdan biguherîne. Her çend gelê Kurd bi piraniya dengan ji bo serxwebûnê bi rêjeya %92.73 dengê “Erê” dabû jî, ev îradeya miletê Kurd negihîşt armanca xwe ya dawî. Lêbelê, ew belgeyeke dîrokî dimîne û her gav amade ye ku ji hêla Kurdan ve ev îrade bête bikaranîn.
Negihîştina armanca dawî ya referandûmê di wextê xwe de û bûyerên ku piştî wê hatin, ne wekî ku tê îdiakirin ji ber xeletiya naverok, dem, an modela ku ji bo Kurdan dihat xeyalkirin bû. Pirsgirêk ne tenê refleksên ji hêla hêzên herêmî an navneteweyî ve hatine nîşandan bûn. Xala werçerxê ya rastîn dijberiya referandûmê bû ku ji hundirê aliyên siyasî yên Kurd bi xwe derket holê. Îro, neh sal piştî Referandûma Serxwebûna Kurdistanê, dema ku em li paşerojê dinêrin, rastî bi tevahî zelal e: eger Kurd wê demê li dora wê îradeya dîrokî bibûna yek, pêvajo dê li seranserê Kurdistanê pir cuda bihata meşandin. Nimûneya herî berbiçav û bi êş a vê yekê li Rojava diqewime.
Dema Referandûmê Pir Guncav Bû
Yekem hinceta kesên ku propagandaya dijî-referandûmê dikirin, dem bû. Heta niha jî, bi gotina “wext xelet bû” tê îdiakirin ku referandûm bi rastî gaveke siyasî ya rast nebû. Lêbelê, berevajî vê; wextê referandûmê pir guncav û rast bû. Di rewşa sala 2017an de, ji bo Kurdan derazînkeke dîrokî ya derfetan hebû:
Kurdan li qadê dengê xwe didan: Pêvajoya ku piştî Bihara Erebî ya 2012an pêş ket, ji bo Kurdan derfetek çêkir ku serweriya xwe ya fiîlî li ser xaka xwe xurt bikin. Dema ku DAIŞê di sala 2014an de êrîşî Mûsilê kir, artêşa Iraqê ji qadê vekişiya; hemû deverên nakokî yên di bin maddeya 140î de, tevî Kerkûkê, bi bandor ketin bin kontrola Pêşmergeyan. Bi heman awayî, li Rojava jî Kurdan li dijî DAIŞê berxwedan kir, artêşek ava kir û herêm kontrol kirin.
Şikestinên kûr di navbera hêzên serdest de: Di sala 2017an de, pirsgirêka DAIŞê hîn jî çaresernekirî bû; hem dewletên Rojavayî hem jî Amerîka li ser erdê çalak bûn. Toreke têkiliyên pir nazik û aloz di navbera Îran, Amerîka, Îsraîl, Tirkiye û bloka Sunî de hebû. Her çend hêzên herêmî hewl dan ku li dijî Kurdan bibin yek jî, şiyana wan a tevgerîna bi hev re pir sînordar bû, nemaze ji ber têkoşîna hegemonîk û dagirkeriyê ya di navbera Îran û Tirkiyeyê de.
Dewleta Iraqê ji hêla leşkerî û siyasî ve hilweşiyabû: Li gorî Herêma Kurdistanê, dewleta Iraqê di wê demê de hem ji hêla leşkerî hem jî ji hêla siyasî ve pir têk çûbû. Van hemû parametreyan ji bo Kurdan hêzeke dîplomatîk û danûstandinê li cîhanê afirandibû.
Referandûm Ne Tenê Hewildanek Neteweperestî Bû, Mafê Diyarkirina Çarenûsa Kurdan Bû
Hêz û derdorên ku li dijî referandûmê disekinîn, bi berdewamî hewl dan ku vê gavê wekî “kiryareke teng a neteweperestiyê” bi nav bikin. Lêbelê, dînamîka bingehîn a li pişt referandûmê ne neteweperestiyeke teng bû; ew belgeyeke rewa ya serweriyê bû ku dê destê Kurdan li ser maseya dîplomasiya navneteweyî xurt bikira. Bi rastî, Serok Barzanî bi gotina: “Em roja piştî referandûmê dewletê naragihînin; em ê rûnin û dîsa bi diyalogê biaxivin, lê bila îrade û rengê gelê me eşkere bibe,” stratejiya dîplomatîk a pêvajoyê bi awayekî zelal eşkere kiribû.
Werin em bi vî rengî li mijarê binêrin: Gelê Kurdistanê heta dawiyê piştgirî da referandûmê û ew hembêz kir. Ne tenê li Başûr, tevahiya erdnîgariya Kurdistanê ji 7 salî heta 80 salî piştgiriyeke mezin da giştpirsînê. Mînak, heke rêveberiya li Rojava derketiba û bi eşkereyî bigota: “Em piştgiriyê didin referandûmê, em jî li herêma xwe sindoqên dengdanê datînin,” û di heman demê de %99ê dengan ji wan sindoqan derketiba; Rojava îro mehkûmî entegrebûna bi Komara Erebî ya Sûriyeyê ya nû (ku bi bermahiyên HTŞê re ye) nedibû. Ger Mazlûm Ebdî wê demê wêrekiya piştgiriya îradeya serxwebûnê nîşan bidaya, îro neçar nedima ku rola şêwirmendiya Ehmed Şera qebûl bike. Rastiya ku Rojava niha di bin navê “entegrasyonê” de digihîje xala teslîmbûna li ber rejîma Şamê, encameke rasterast û neçar a nekarîna Kurdan a ji bo yekbûna îradeya wan a serxwebûnê di sala 2017an de ye. Referandûma 2017an ne xeyalperestî bû; ew projeyeke stratejîk a neteweyî bû ku Serok Barzanî neçar ma bi tena serê xwe hilgire.
Lîstikên PKKê yên li Dijî Referandûmê
Biryara hevbeş a serokatiya YNKê ya radestkirina Kerkûkê ji artêşa Iraqê û Heşdî Şebî re piştî referandûmê, xencereke jehrî bû li pişta giyanê referandûmê û pêşeroja Kurdan hatî danîn. Di vê pêvajoyê de, xapînokiya YNKê gelek caran derket holê. Lêbelê, di rastiyê de, hêza sereke ku ji dijberiya referandûmê wêdetir çû û roleke rasterast a dijminatiyê li dijî Referandûma Serxwebûna Kurdistanê lîst, PKK bû. PKK di warê dijminatiya li dijî referandûmê de, di meydanê û di medyayê de, guherînera sereke ya lîstikê bû.
Di hefteyên pêşîn ên piştî biryarê de, ji ber berteka neteweyî ya mezin a gel, PKKê nekarî bi eşkereyî li dijî referandûmê derkeve. Pêşî wan bi gotinên “wext xelet e, niha ne dem e” av şêlo kirin; lêbelê di du mehên dawî de wan hêdî hêdî helwesta xwe hişk kir. Serkirdayetiya payebilind a rêxistinê, di serî de Duran Kalkan û Cemîl Bayik, dest bi hedefgirtina referandûmê kirin.
Duran Kalkan hewl da ku derfeta dîrokî ya Kurdan a hilweşandina dîwarê Peymana Lozanê sivik bide nîşandan û got: “Ew vê yekê wekî propagandaya li dijî me dikin.” Deh roj berî referandûmê, Cemîl Bayik di peyamekê de ku ji 17emîn Kongreya Asayî ya KNKê re şandibû, got: “Em nikarin li kêleka ti hikûmetên Başûrê Kurdistanê an Iraqê bin ku li ser bingeha neteweperestî an mezhebî tevdigerin.” PKKê li dijî referandûmê şerekî îdeolojîk da destpêkirin. Wan hemû dezgehên xwe yên medyayê seferber kirin da ku referandûmê ji hêla îdeolojîk ve bêqîmet bikin, wê wekî “hesabkirina hêzeke neteweperest a kevneşopî” nîşan dan û rê li ber gelê Kurd girtin ku li dora vê îradeyê tevbigerin.
PKKê dijminatiya xwe hêj pêşdetir bir; pêkhateya PKKê ya li Başûrê Kurdistanê û Rêxistina Jinên Azad ên Kurdistanê (RJAK) daxuyaniyên fermî dan û ji raya giştî xwestin ku di sindoqan de dengê “NA” bidin. Bi karanîna heman stratejiyê, pêkhateyên PKKê yên li Şingalê jî daxuyaniyên bi heman rengî weşandin.
Nîşeyek ku di dîrokê de hate tomarkirin:
RJAK û Tevgera Azadî, ku banga boykot û “redkirina” referandûmê kiribûn, di sala 2024an de ji aliyê dewleta Iraqê ve hatin qedexekirin û hemû mal û milkên wan hatin desteserkirin. PKKya ku li Şingalê li dijî referandûmê daxuyanî dabûn, niha li benda pejirandinê ne ku bi Bexda û Şamê ve bête entegrekirin.
Yanî, her kesê ku di sala 2017an de piştgirî neda îradeya Kurdan a ji bo serxwebûn û serweriya li welatê xwe, di dawiyê de mehkûmî însaf û wesayeta dewletên kolonyalîst bû…
Helwesta PKKê bi Mîsyona Wê ya Taşeroniyê ve Girêdayî Bû
Dijberiya PKKê ya li hember referandûmeke stratejîk ku dikaribû çarenûsa Kurdan biguherîne, bi têgehên wekî helwesteke îdeolojîk, bernameyeke çareseriyê ya cuda, an jî pêşbaziya bi PDKê re nayê ravekirin. Sedema sereke ew e ku PKK veguheriye hêzek ku ji bo xwe di têkiliya bi eniya dijî-Kurd a li Rojhilata Navîn de cih diafirîne.
Piştî Bihara Erebî (ji sala 2012an û pê ve), destûr hate dan ku PKK li deverên krîtîk ên ku derfeta bihêzbûnê ji Kurdan re hebû, di bin çavdêriya Îran û Tirkiyeyê de bête bicîkirin. Me berê bi delîlan belge kiribû ku Îranê di sala 2014an de PKK li ser xeta Kerkûk-Germiyanê bi cih kiribû. Bi heman awayî, PKK di bin sponsoriya Îranê de û bi rêkeftina rejîma Esed ket Rojava. Her wiha bi rêya têkiliya Iraq-PKKê, ku dîsa ji hêla Îranê ve dihat birêvebirin, li Şingalê jî bi cih bû. Dewleta Tirkiyeyê ji van têkiliyên aloz hişyar bû; lêbelê li şûna ku destûrê bide aktorên Kurd ku bi serbixwe tevbigerin û mafê xwe yê xwerêveberiyê biparêzin, wê ji bo kontrolkirina herêmê hêzeke kirêgirtî wekî PKK tercîh kir. Ji xwe Ocalan di destê wan de bû; ew dizanibûn ku bi aktorê sereke yê di bin kontrolê de, ew dikarin PKKê her dem rêve bibin.
Bi rastî, PKK di destê kolonyalîstan de wekî bombeyeke pîmkişandî tevgeriya. Derfetên ku Bihara Erebî li herêmê ava kiribûn, bi alîkariya PKKê ji destê Kurdan hatin dizîn. Ew deverên ku bi emanetî teslîmî PKKê kiribûn, piştî ku herêm hinekî aram bû, dîsa ji hêla PKKê ve radestî xwediyên wan, ango kolonyalîstan hatin kirin. PKKê çawa dewr girtibû, weha jî radest kir.
Di dema referandûmê de, Cemîl Bayik gotibû: “Biryara referandûmê bêyî kongreyeke neteweyî nayê dayîn.” Niha heman PKK, di bin projeya bi navê “entegrasyonê” de, mafê xwerêveberiya Kurdan, ciwanên wan, bajarên wan û çavkaniyên wan ên bin erdê yek bi yek radestî rejîmên kolonyal dike. PKKya ku hatina gerîlayên xwe ya li Kerkûkê veguherandibû pêşandaneke mezin a propagandayê, di şeva 16ê Cotmehê de, dema ku milîsên Şîe yên bin serokatiya Qasim Silêmanî ketin Kerkûkê, li otobusan siwar bûn û bêdeng vekişiyan Silêmaniyê û Kampa Mexmûrê. Îranê PKK anî Kerkûkê, û Îranê dîsa ew derxist.
Hevsengiya hêzê li Rojava guheriye; herêm pêşî ji eniya Şîe hatin girtin, dû re di bin koordînasyona Tirkiyeyê de gihîştin wê astê ku radestî pêkhateya Sunî werin kirin. Niha ew amadekariyê dikin ku Şingalê radestî hikûmeta navendî ya Iraqê bikin.
Di encamê de; Referandûma Serxwebûna Kurdistanê giyanek, stratejiyek û biryardariyeke bêdawî bû, û ew giyan berdewam dike. Lêbelê, ew kesên ku li dijî referandûmê derketin, niha di bin giraniya projeyên “entegrasyonê” yên ku ji hêla hêzên kolonyalîst ve li her çar perçeyên Kurdistanê rewa hatine kirin de dinalin.
Ew aliyên ku li dijî Referandûma Serxwebûnê ya 2017an derketibûn, bûn beşek ji projeya Entegrasyona Kolonyalîstan.
