Civîna NATO ya Enqereyê 2026:
Şeyhmus Özzengin
Di 7-8ê Tîrmeha 2026an de, li paytexta Tirkiyeyê Enqereyê, 36emîn civîna serokên dewlet û hikûmetên NATOyê dê lidar bikeve. Ev civîn, ku di Kompleksa Serokomariyê ya Beştepeyê de pêk tê, cara duyemîn e ku Tirkiye mêvandariya wê dike (piştî civîna Stenbolê ya 2004an). Sekreterê Giştî yê NATOyê Mark Rutte, vê civînê wek fersendekê dibîne ji bo nirxandina pêşketinên ji civîna 2025an a La Hayeyê û danîna nexşerêya pêşerojê. Lê belê, di paşperdeya aloziyên transatlantîk, şerê Ukraynayê û krîzên Rojhilata Navîn de, ev civîn dê bibe testeke girîng ji bo yekîtiya NATOyê.
Rojev û Pêşengiyên Sereke
Rojeva sereke li ser sê stûnên bingehîn radiweste, ku ji aliyê Sekreterê Giştî Mark Rutte ve hatine diyarkirin:
Zêdekirina veberhênanên parastinê: Di 2025an de biryara %5ê GDPyê hate girtin. Niha mijar li ser sepandinê ye. Hin welat dê di 2026an de bigihêjin vê armancê. Armanc ne tenê pere, lê kapasîteyên rast ên wekî çek, wesayît û teknolojiyên nû ne.
Pêşxistina pîşesaziya parastinê: Foruma Pîşesaziya Parastinê ya NATOyê di 7ê Tîrmehê de li Enqereyê dê li ser zêdekirina hilberînê, hevkarî û kirîna hevpar raweste. Tirkiye bi kapasîteya xwe ya pîşesaziya çekan wek mînak tê nîşandan. Mixabin di vir de astengên girîng derdikevin ber Kurdan. Ji ber ku Tirkiye dijmineke sereke ya Kurdan e, xurtkirina rola Tirkiyeyê ya di nav NATOyê de, dê ji Kurdan re karesatên mezin bi xwe re bîne.
Piştgiriya Ukraynayê: Piştgiriya leşkerî ya domdar. Tê payîn ku daxuyaniyeke hevpar soza 70 milyar Euro alîkariya leşkerî ji bo salên 2026 û 2027an bide. Rûsya wek gefeke sereke tê binavkirin.
Di heman demê de, mijara parvekirina baran di bin bandora polîtîkayên Serokê DYEyê Donald Trump de girîng e. Trump zextê li ser zêdekirina xercan dike û dixwaze Ewropayî bêtir berpirsiyar bin.
Pirsgirêkên Rojhilata Navîn: Îran, Sûriye û Rewşa Kurdan
Her çiqas rojeva fermî li ser parastin, pîşesazî û Ukraynayê be jî, flanka başûr (Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Sahel) dê di nîqaşên li paş perdeyê de roleke girîng bilîze. NATO di salên dawî de hewl dide ku tevlêbûna xwe ya li başûr zêde bike, ji ber ku gefên wekî terorîzm, koçberî, destwerdana Rûsya û Çînê li vê herêmê bandorê li ewlehiya Ewropayê dikin. Civîna Enqereyê fersendek e ji bo kûrkirin û çareseriyên van pirsgirêkan.
Pirsa Îranê:
Piştî krîz û pevçûnên dawî yên bi DYE û Îsraîlê re (di 2026an de), Îran wek gefeke sereke ya herêmî tê dîtin. NATO piştgiriya xwe ya ji bo operasyonên Amerîkî nîşan da (bi parastina asîmanî ya Tirkiyeyê ve), lê hin endamên Ewropî rexne kirin. Di civînê de tê payîn ku daxuyaniyeke kurt li ser kiryarên Îranê yên herêmî hebe da ku yekîtiya bi DYEyê re were parastin. Çareserkirin ne bi awayekî leşkerî yê rasterast e, lê bi diyalog, zexta aborî û astengkirina bernameya nukleerî ve girêdayî ye. Armanc ew e ku nehêlin Îran çekên nukleerî bi dest bixe û destwerdana wê ya li Sûriye, Iraq û Libnanê kêm bibe. Tirkiye, wek endameke NATOyê ku xwedî têkiliyên tevlihev e, dixwaze roleke navbeynkariyê bilîze.
Sûriye:
Piştî hilweşîna rejîma Beşar Esed di dawiya 2024an de, Sûriye di rewşeke guherbar de ye. Civîna Enqereyê dê li ser rola NATOyê di aramkirina Sûriyeyê de nîqaş bike. Trump tê payîn ku bi Serokwezîrê nû yê Sûriyeyê re hevdîtin bike da ku dawî li şerê bi Rûsyayê re bîne û rola Sûriyeyê di herêmê de zelal bike. NATO dixwaze ku Sûriye bibe welatekî aram ku piştgiriya terorîzmê (wekî DAIŞ) neke û koçberî kêm bibe. Çareserkirina siyasî bi piştgiriya navneteweyî, avakirina sazûmanên demokratîk û parastina yekîtiya axa Sûriyeyê ve girêdayî ye. Mixabin di vir de, gelo bi hêzên selefî yên terora îslamî re dê çawa Sûriyeyeke aram û avakirina sazûmanên demokratîk li Sûriyeyê were pêkanîn? Ev der cihê nîqaşê ye! Tirkiye li vir rola xwe ya stratejîk dibîne, nemaze di kontrolkirina sînor û pêşîlêgirtina terorê de. Lê esas armanca Tirkiyeyê li Sûriyeyê, pêşîlêgirtina destkeftiyên Kurdan bi xwe ye.
Rewşa Kurdan:
Rewşa Kurdan di çarçoveya Sûriye û Îranê de mijareke hesas e. Di Sûriyeyê de (Rojavayê Kurdistanê) Kurd bûn qurbana hebûna Tevgera Apoîst û Tirkiyeyê. Her çiqas li Rojavayê Kurdistanê derfet ketin destê Kurdan jî, vê tevgerê ev fersend vala derxist. Di vir de rola Tirkiyeyê û bandora Abdullah Öcalan li ser Tevgera Apoîst mîsyonên sereke bûn. NATO piştgiriya xwe ya ji bo şerê li dijî terorê didomîne, lê naxwaze nakokiyên navendî yên di nav endaman de kûr bibin. Ev jî derfetê dide dewleta Tirk ku dijminatiya Kurdan bike.
Di Rojhilatê Kurdistanê de, komên Kurdî yên dijî rejîmê di dema krîzê de çalak bûn, lê piştgiriya wan a rasterast ji aliyê DYEyê ve tevlihev e.
Çareserkirina berfireh:
NATO rasterast pirsgirêka Kurdî çareser nake, ji ber ku NATO vê pirsgirêkê wekî pirsgirêkeke navxweyî dibîne. Lê belê, bi awayekî nerasterast dikare beşdar bibe: bi piştgiriya aramiya herêmî, pêşîlêgirtina valahiyên ewlehiyê yên ku terorîzmê çêdikin û piştgiriya çareseriyên siyasî yên ku mafên hemû milet û komên etnîkî (tevî miletê Kurd) di çarçoveya Self-Determinationê (Mafê Çarenivîsê) de biparêze; û hêza sereke ya navneteweyî di vî warî de berpirsiyariya xwe ya li hember miletê Kurd bîne cih. Helbet armanca giştî ya NATOyê aramî û rêgirtin (deterrence) e, lê ji bo aramiya herêmê, çareserkirina pirsgirêka Kurd û Kurdistanê cihêke sereke digire. NATO niha vê bike qurbana berjewendiyên xwe yên bi Tirkiyeyê re; ev ne tiştekî exlakî ye. Destwerdana rasterast a li aramiya herêmê ew e ku mirov çareserkirina pirsgirêkên sereke nebîne.
Fersend an Test?
Civîna Enqereyê dê yekîtiya NATOyê di bin zexta Trump, gefên Rûsyayê û krîzên Rojhilata Navîn de biceribîne. Ger encamên pratîkî (zêdekirina xercan, hilberîn û piştgiriya domdar) derkevin, ew ê hêza NATOyê xurt bike. Wekî din, alozî dikare kûr bibe. Tirkiye bi pozîsyona xwe ya jeostrategîk dixwaze roleke girîng bilîze, lê serkeftin bi hevkariya hemû endaman ve girêdayî ye.
Ev civîn ne tenê civîneke leşkerî ye, lê civîneke siyasî ye ya ku paşeroja ewlehiya Ewro-Atlantîk û bandora wê ya li ser Rojhilata Navîn diyar dike. Em ê di rojên pêş de encamên wê bibînin.
06.07.2026
